गजल सम्राट मेहदी हसन

अबके हम बिछडे तो शायद कभी ख्वाबोंमे मिले...’ आषाढातल्या मेघांसारखा घनगंभीर खर्जातला आवाज, विरहाच्या करूण भावनांच्या धारदार ताना, हृदय हेलावणारं आशयघन गमक अंग, ऐकणार्‍या रसिकांच्या हृदयाचा ठाव घेत काळीज चिरणारी आकारयुक्त आलापी आणि शायरांच्या शायरीचे रागांच्या चौकटीतून आपल्यासमोर स्पष्ट चित्र उभे करणारे महान गजल सम्राट मेहदी हसन यांच्या गायकीचा महिमा काय वर्णावा? या महान कलावंताच्या निधनाने गजल पोरकी झाली. एक ‘दादा कलावंत’ आपल्यातून गेला, पण आपल्यासाठी अमूल्य गजलांचा, गायकीचा, स्वरांचा ठेवा ठेवून!

कलेची सुंदरता, संगीत, अध्यात्म केवळ समजता किंवा अनुभता येऊ शकते, पण ते समजावून सांगणे अशक्यप्राय आहे! जेव्हा आपण मेहदी हसन यांच्या गजला, ठुमरी, दादरा ऐकतो, तेव्हा आपल्या अंतर्मनात असे भाव निर्माण होतात की जे भाव केवळ अनुभवता येऊ शकतात पण सांगता येत नाहीत. अशीच स्थिती मेहदी हसन यांच्या गायकीचे वर्णन करताना होते. मेहदी हसन यांनी आपल्या गायकीला शास्त्रीय संगीत ऐकवण्याचे माध्यम बनवले. शास्त्रीय संगीत गाऊन नव्हे तर विशेषत: गजल गाऊन गजलांच्या भावनांना त्या त्या रागांच्या माध्यमातून प्रकट केले. जेव्हा ते गजल गातात तेव्हा रागांचेही वेगळे-वेगळे अंग प्रकट होते. त्यामुळे रागांनाही नवे आयाम मिळाले. म्हणूनच त्यांनी गायिलेल्या गजला आजही चिरतरुण, नित्य स्मरणात राहतात. हे वैशिष्ट्य त्यांच्या प्रत्येक रचनेत स्पष्टपणे अनुभवता येते. जेव्हा ते विशिष्ट गजल विशिष्ट रागात गातात तेव्हा एक वेगळा अनुभव आपल्याला येतो. स्टुडिओ रेकॉर्डिंगपेक्षा लाईव्ह कार्यक्रमात याची प्रचिती प्रकर्षाने जाणवते. याचे कारण म्हणजे ‘राग’. कोणताही भाव प्रकट करण्यासाठी रागांसारखे साधन नाही, नव्हे केवळ रागच साधन आहे. मेहदी हसन यांच्या लाईव्ह कार्यक्रमांच्या रेकॉर्डिंगमध्ये हे आपल्याला जाणवतेच जाणवते. स्टुडिओ ध्वनिमुद्रणाला वेळेच्या मर्यादा आहेत. रसिकांची दाद मिळत नाही, पण लाईव्ह शोचे तसे नाही. त्यामुळे मेहदी हसन लाईव्ह शोमध्ये गाताना प्रत्येक गजल रागागांचा व्यवस्थित विस्तार करून गातात. त्या रागांच्या स्वरांमुळे वातावरणनिर्मिती किंवा त्या रागांची पार्श्‍वभूमी निर्माण होते व त्यानंतर गायिलेल्या गजलचे अंतरंग दिलखुलासपणे प्रकट होतेे. त्यामुळे मेहदी हसन यांच्या स्टुडिओ रेकॉर्डेड गजलांपेक्षा लाईव्ह शोमधील गजला जास्त प्रभावी ठरतात.

शब्दांना अर्थ असतो, त्या अर्थाला भावनाही असतात. त्या अर्थाच्या माध्यमातून भावनांना भेदण्याचे, रसिकांपर्यंत पोहोचविण्याचेे काम, सुरांच्या, आवाजाच्या खांद्यावर असते आणि ही जबाबदारी मेहदी हसन यांनी आपल्या गंभीर आवाजातून लीलया पेलली. खर्‍या गजलांचा गाभा कळायला आणि त्यांचा आस्वाद घेण्याची योग्यता प्राप्त व्हायला अनेक वर्षे जावी लागतात, अभ्यास लागतो, सतत ऐकणं लागतं. गजलांसाठी तर आवाज, स्वर यांबरोबरच साहित्य प्रतिभेचाही सर्वोच्च आविष्कार व्हावा लागतो. गजलेतील अर्थ, सुप्तअर्थ प्रकट होण्यासाठी तशाच पद्धतीचे भाव प्रकट करणारे किंवा त्या गजलेतील भावना जिवंत करणारे राग वापरून मेहदी हसन यांनी उत्तमोत्तम गजला रसिकांसाठी तयार केल्या. मेहदी हसन यांसारखे श्रेष्ठ गायक, मिर्झा गालिब, मिर तकी मीर, अहमद फराज असे अनेक शायर आणि दर्दी रसिक अशा दुर्मिळ योगांचा जेव्हा संयोग होतो तेव्हा स्वर्गीय गजल जन्माला येते. गजल गायकीचा उंच हिमालयासारखा मनोरा बांधून रसनिर्मितीचा उत्कट आविष्कार पेश करणार्‍या मेहदी हसन यांनी गजलला इतकी प्रचंड उंची दिली की, त्यांच्या पश्‍चात ती जपणेही अवघडच आहे. शास्त्रीय रागांचे मखमली पांघरूण आणि उर्दूच्या नजाकतीची झालर लावून आलेली ‘तेहजीब’युक्त गझल मेहदी हसन यांच्या वाणीतून प्रकट होते. गझल हा प्रकारच मुळात कातरतायुक्त असा आहे. विरह, प्रेमभंग, प्रतीक्षा अशा प्रेमाच्या अत्युच्च भावना व्यक्त करण्यासाठी मेहदी हसन यांनी गजलमध्ये अक्षरश: प्राण ओतले. मेहदी हसन यांचा आवाज, त्यांचा रागाभ्यास, फारसी-उर्दू भाषेवरील पकड म्हणजे मणिकांचन योगच होता. मेहदी हसन यांच्या गझला ऐकताना आधी त्यांचा आवाजच मनाची पकड घेतो. त्यांची स्वर आणि रागांवरील हुकुमत ही अवर्णनीय होती. मिर्जा गालिब, मिर तकी मीर, फैज अहमद फैज, अहमद फराज अशा दमदार शायरांच्या गजलांना खरा न्याय दिला तो  मेहदी हसन साहेबांनी. आशयघन गजलांना अमरत्व दिले.

‘अबके हम बिछडे तो शायद कभी ख्वाबोंमे मिले... ’ या ‘भूपेश्‍वरी’ रागातील गजलेतून विरहातही दुर्दम्य आशावाद त्यांच्या गायकीतून प्रकट होतो, नव्हे लख्ख समोर उभा राहतो. त्यांच्या गायकीवर वर्णन केलेल्या वैशिष्ट्यांचा उत्तम नमुना आहे. भूपेश्‍वरी राग हा संधिप्रकाश राग आहे, तो तिन्ही सांजेच्या, कारतवेळेच्याच भावना प्रकट करतो. ‘अबके हम बिछडे’ या गजलसाठी त्यांनी हा राग निवडला, यातच अर्धे यश आहे. भूपेश्‍वरी रागातील तीव्र ‘रिषभ’बरोबर कोमल ‘धैवता’चा संवाद करुणा प्रकट करतो. मेहदी हसन यांच्या आवाजात ‘मंद्र धैवता’बरोबर ‘तीव्र रिषभा’चा संवाद म्हणजे या गजलमध्ये शायराने मांडलेले भाव-भावनांची घालमेल, विरह, प्रतीक्षा आणि पुन्हा आशावाद हे सर्व अतिशय प्रभावीपणे प्रकट होतात.

मेहदी हसन यांनी बहुदा सर्वच गजला रागांमध्येच बांधल्या आहेत. त्यात भूपेश्‍वरी रागातील ‘अब के हम बिछडे है’बरोबरच मेहदी हसन यांची सर्वात लोकप्रिय गजल यमनकल्याणमधील ‘रंजीशी सही’, ‘जिंदगी मे तो सभी’ या गजला, ‘भंखार’ रागातील ‘खूली जो आँख’, मल्हार रागातील ‘एक बस तू ही नही मुझसे खफा हो बैठा’,  किरवानी रागातील ‘शोला था जल बुझा हूं’, नटभैरव मधील ‘गो जरासी बात पर’, ‘एक खलीश को भी कभी’ या गजलांप्रमाणेच ‘उमड घुमड घीर आयी रे बदरा’ ही देस-तिलक कामोद रागातील ठुमरी, ‘तीर नैनो का जालीम ने’ हा दादरा, मांड रागातील ‘केसरिया बालम ओ जी पधारो म्हारे देस’ हे राजस्थानी लोकगीत अशी अनेक उदाहरणे आहेत.

‘जिंदगी मे तो सभी प्यार किया करते है |’ ही गजल ऐकताना प्रेमाची खोली काय आहे, त्याची व्याप्ती किती गहरी आहे? याचा अनुभव येतो. प्रेमावर विश्‍वास न ठेवणाराही ही गजल ऐकल्यावर प्रेमावर विश्‍वास ठेवू लागतो. इतक्या  प्रभावीपणे, उत्कटतेने मेहदी हसन साहेबांनी ती गायिली आहे. ‘‘प्यार भरे दो शर्मिले नैन, दिल की बात जुबां पर लाकर, कैसे छुपाऊं राज ओ गम,  तूने ये फूल जुल्फो में लगा रखा है |’’ अशा अनेक गजलांतून भावप्रकटीकरणाचा हा उत्तुंग नमुना आपल्याला ऐकायला मिळतो. अशा गजलसम्राटाची थोरवी काय वर्णावी! सुरुवातीला सांगितल्याप्रमाणे त्यांच्या गायकीचे वर्णन करणे केवळ अशक्य आहे! पण तरीही हा मोह आवरत नाही. त्यांच्या निधनाने त्यांचा दैवी स्वर हृदयात रुंजी घालतोय आणि मला लिहितं करतोय...!

राजस्थानमधील लुना या गावी दि. १८ जुलै १९२७ रोजी जन्मलेल्या मेहदी हसन यांच्या घराण्यातच गायकीचा वारसा होता. तब्बल चौदा पिढ्यांमधून हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीत त्यांच्यापर्यंत पोहोचले होते. वडील उस्ताद अजीम खॉं आणि काका उस्ताद इस्माईल खॉं हे दोघेही त्या काळातील नावाजलेले गायक. ते धृपद-धमार गायक होते. त्यांच्याकडून मेहदी हसन यांनी संगीताचे धडे गिरविले. तारुण्यात पदार्पण करतानाच त्यांनी मोठ्या भावासोबत मैफली सादर करायला सुरुवात केली. त्यांच्या पहिल्या मैफिलीत त्यांनी धृपद गायकीने रसिकांना मंत्रमुग्ध केले.

मेहदी हसन यांनी गजल, गीत, चित्रपट, रेडिओ, टीव्ही आदी सर्व मिळून आजपर्यंत रसिकांच्या सेवेसाठी ५४ हजार गाणी, ध्वनिमुद्रित केलेली आहेत. १९५१ पर्यंत गजलचे रूप संपत आले होते. कारण बेगम अख्तर, उस्ताद बरकत अली खॉं आदींचा काळ संपत आला होता. रागांचा प्रचार हिंदुस्थानात जास्त होता, पण पाकिस्तानमध्ये मात्र हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीताचा प्रचार खूपच कमी होता. पाकमध्ये सलामत अली, नजाकत अली व मेहदी हसन यांनी नंतर प्रचार केला. पाकिस्तानी लोकांमध्ये शास्त्रीय संगीत रुजवण्याचा प्रयत्न केला. शास्त्रीय संगीत कसे ऐकावे, हे पाकिस्तानी लोकांना शिकविले. अस्थाई अंतरा काय आहेत, तिय्या काय आहे, याची चव तेथील लोकांना शिकवली.

पहिल्यांदा १९५२ मध्ये मेहदी हसन यांना पाकिस्तानी चित्रपट शिकारसाठी गाणे गाण्याची संधी मिळाली. तोेपर्यंत ते शास्त्रीय संगीतच गात होेते. शिकारची गाणी खूप लोकप्रियझाली, मोठा धमाका झाला. मेहदी हसन हे नाव सर्वतोमुखी झाले. नंतर रेडिओ पाकिस्तानसाठी गाण्याची संधी चालून आली. काही दिवस रेडिओसाठी गायिल्यानंतर त्यांच्या मनात एक विचार आला की, गजल नामशेष होते की काय? या विचारांनी मनात घर केले. त्यामुळे १९५७ नंतर गजल गाण्यास प्रारंभ केला. शास्त्रीय संगीताप्रमाणेच गजल गायनासाठी त्यांचा आवाज सुयोग्य होता. त्यांनी तत्कालीन गजल नव्या रूपात आणावी असे ठरवले. गजलांना चिरतारुण्य देण्यासाठी गजलला हिंदुस्थानी शास्त्रीय रागांनी सजवायचे ठरवले आणि तेथून गजलचे नवे रूप लोकांसमोर आले. भूपाली रागातील ‘बात करनी मुश्किल कभी ऐसी तो न थी’ ही बहादूरशाह  जफरची गजल खूप लोकप्रिय झाली. फैज अहमद फैज यांची ‘गुलो मे रंग भरे’, मिर तकी मीर यांची ‘देख तो दिल की जॉं से उठता है, ये धूवॉं कहॉंसे उठता है.’ या गजल देखील खूप गाजल्या. येथून गजल गायकीचा यशस्वी प्रवास सुरू झाला. हा प्रवास असा होता की, मागे वळून पाहावे लागले नाही. तेव्हापासून प्रत्येक  मैफल दर्दी रसिकांसाठी मेजवानी ठरली. रसिकांंचा उदंड प्रतिसाद मिळाला, ही यशाची कमान कायम चढतीच राहिली.

जेव्हा गजलांना रागांचा चेहरा मिळाला तेव्हा खरी शायरी, खरे भाव बाहेर येऊ लागले. कारण राग तर कधी जुने होत नाहीत. हजारो वर्षांपासून राग गायिले जात आहेत. ते कधीही जुने झाले नाहीत. आजही त्यातील रस तितकाच आहे आणि पुढेही राहील. कारण प्राचीन ऋषी-मुनींनी त्या रागांची रचनाच अशी केलेली आहे की, राग त्रिकालाबाधित राहावेत, अजरामर राहावेत. मेहदी हसन म्हणतात, ‘‘जेव्हा आपण राग वापरतो किंंवा गातो, तेव्हा राग आपला प्रभाव सोडतोच. आपले संगीत वृद्ध झाले नाही, संपले नाही. या रागांमुळेच माझ्या गजला आजही तितक्याच ताज्या राहिल्या आहेत.’’ हिंदुस्थानी शास्त्रीय आणि उपशास्त्रीय संगीतात प्रत्येक संगीत प्रकाराचा रंग वेगवेगळा आहे. ठुमरीचा रंग वेगळा आहे, दादर्‍याचा रंग वेगळा आहे, गझलचा रंग वेगळा आहे आणिगीतांचाही रंग वेगळा आहे. याबाबतीत आपण बेफिकीर राहिलो तर संगीत भ्रष्ट होते. जुने जाणते म्हणतात की, गाणं असेल तर गाण्यासारखंच राहू द्या! गजल गजलसारखीच राहू द्या. ठुमरी गाताना दादर्‍याचा बेहलावा घेऊ नका. दादरा गाता गाता ठुमरीच्या पद्धतीने गाणे, किंवा ठुमरी गाण्यात ख्यालाच्या ताना  किंवा धृपद अंगाच्या गमकयुक्त ताना असे करणे निषिद्ध ठरवले, कारण सर्वात महत्त्वाची आहे ती शुद्धता. हे नियम मेहदी हसन यांनी कटाक्षाने पाळले. मेहदी हसन यांनी धृपद-धमार, ख्याल, ठुमरी, दादरा, गजल, लोकगीत असे सर्व शास्त्रीय, उपशास्त्रीय प्रकार लीलया हाताळले, पण यात कधी मिश्रण किंवा भेसळ होऊ दिली नाही. हे प्रकार तीच व्यक्ती करू शकते, जी चार मतांशी अभ्यस्त असेल. शिवमत, कृृष्णमत, हनुमानमत, भरतमत ही चार मते आहेत. शिवमत आणि हनुमानमत धृपदमध्ये वापरली जातात. भरतमत हे ख्याल आणि कृष्णमत ख्याल आणि ठुमरी, दादरा अशा उपशास्त्रीय संगीतात वापरले जाते. ही चारी मतं वेगळी ठेेवण्याची क्षमता असणाराच हे चारही प्रकार गाऊ शकतो. अशा गवयांत मेहदी हसन यांचेे नाव वरच्या स्थानावर आहे. या सगळ्यांंचा विचार केल्यानंतर मेहदी हसन म्हणतात,‘‘हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीत माझ्यासाठी समुद्र झाला आहे. हा ज्ञानसमुद्र काय आहे, ते मी शोधण्याचा, शिकण्याचा प्रयत्न करतोय.’’ किती मोठेपणा आहे मेहदी हसन यांच्या या वक्तव्यात! ज्ञानाचा आदर, कायमची विद्यार्थीवृत्ती यातून दिसून येते. इतके यश मिळवूनही मेहदी हसन यांचे पाय जमिनीवरच आहेत, याचा हा पुरवाच आहे. स्थितप्रज्ञता म्हणजे काय, तर ती हीच! मेहदी हसन यांच्या जाण्याने गजल व हिंदुस्थानी शास्त्रीय गाण्यांच्या चाहत्यांची मोठी हानी झाली आहे. त्यांच्या जाण्यानंतर आणखीन त्यांची गाणी ऐकण्याची ओढ निर्माण झाली आहे, पण मेहदी हसन म्हणतात...

‘‘शोला था जल बुझा हूँ हवाये मुझे न दो |

मै कब का जा चुका हूँ सदाये मुझे न दो ॥
रविवार दि. १ जुलै २०१२ तरुण भारत.

हिंदुस्थानी शास्त्रिय संगीतातील ‘गौरीशंकर’ जयपूर घराण्याचे उध्वर्यु उस्ताद अल्लादिया खॉं यांनी बांधलेल्या ‘शंकरा’ रागातील वरील बंदिश स्वरप्रभू कै. पं. प्रभूदेव सरदार यांच्या अतुलनीय गायकीबद्दल बरेच काही सांगून जाते. ओंकार नादब्रम्हाची प्रचिती देणारी गायकी पं. प्रभूदेव सरदार(गुरुजी) यांच्या अनेक मैफलीतून कानसेनांनी ऐकली, अनुभवली. अनेक वर्षांच्या कठोर साधनेतून त्यांनी मिळालेली स्वरसिद्धी, अफाट रागविद्या, संगीत ज्ञानभांडार त्यांनी स्वरप्रेमी सूज्ञ व अज्ञ रसिकांना ‘गावो बजाओ रिझावो’  तत्वाने ऐकवली, तसेच त्यांच्या शिष्यांना खूल्या दिलाने शिकवली. पण आम्हा शिष्यांची झोली दूबळी ठरली. आता आपण त्या समृद्ध स्वर अमृताला आपण सर्वजण मुकलो आहोत. गुरुवार दि. १३ मार्च २००८ रोजी त्यांचे गोव्यात एका शिष्याला मल्हार शिकवता शिकवता दु:ख निधन झाले. त्यांचा स्वरात्मा अनंतात विलीन झाला.

शुद्धता, शुचिर्भूतता आणि सात्विक वृत्ती ही पं. प्रभूदेव सरदार यांची स्वभाव वैशिष्ट्ये. त्यांच्या दैनंदिन जीवनात जसा या वैशिष्ट्यांचा प्रभाव दिसे, तसाच संगीतशास्त्र, स्वरविद्या, रागविद्या, बंदिशीमध्येही दिसत असे. स्वरांच्या शुद्धतेवर त्यांचा विशेष कटाक्ष असे, बेसूरेपणा, बेशिस्त त्यांना अजिबात खपत नसे. आपल्या बजुर्गांनी केलेल्या राग, बंदिशी यांच्या शुद्धतेला त्यांनी विशेष महत्त्व दिले, त्यांचे पावित्र्य जपले. त्याच बरोबर नवनिर्मिती करतानाही मूलतत्वाचा पाया भक्कम ठेवण्याचा गुरुजींचा ध्यास असे. नव्या, जुन्या सर्व शिष्यांना स्वरज्ञानाचे महत्त्व ते वारंवार सांगत. स्वरांचे खास स्थान असते, त्यांना प्रकृती असते, त्यातून तो भाव जिवंत होणे महत्त्वाचे असते. गुरुजी कायम सांगत की, रागांत जिवंतपणा आला पाहिजे. गुरुजींच गाणं हे उत्कट भावनांनी चिंब भिजलेलं असे.

पं. प्रभूदेव सरदार हे बेळगांवच्या राणी कित्तूर चन्नमा यांचे सरदार गुरुसिद्धय्या सरदार यांचे  थेट वंशज. सरदारांचे मूळ अडनाव चरंतीमठ. पण राणी कित्तूर चन्नमांचे सरदार असल्यानेे त्यांना ही पदवी मिळाली होती. पं. प्रभूदेव सरदारांचे वडील मडीवाळेश्‍वर सरदार हे सोलापूरचा आले व सोलापूरातच ते स्थाईक झाले. सोलापूरकर होऊन गेले. मडीवाळेश्‍वर सरदार हेे बॅरिस्टर होते. सोलापूरचे ख्यातकिर्त वकिल होते. पं. प्रभूदेव सरदार ही विधीज्ञ होते. विधीसेवे बरोबरच संगीताची मोठी सेवा त्यांनी केली.

पं. प्रभूदेव सरदार यांना आग्रा घराण्याचे पं. जगन्नाथबुवा पुरोहित व जयपूर घराण्याचे पं. निवृत्तीबुवा सरनाईक यासारख्या दिग्गजांकडून तालिम मिळाली. या दोन्ही गुरुंचे पं. प्रभूदेव सरदार हे गंडाबंध शिष्य होते. त्यांच्याकडून त्यांना असंख्य राग शिकायला मिळाले. जगन्नाथबुवांनी प्रचलित रागांबरोबरच राग स्वानंदी, जौन भैरव आदींसारखे अनेक अप्रचलित राग शिकवले. शिवाय ललत रागातील ‘जा जा रे जा रे बलमवा’, नट भैरव रागातील ‘गुंज रही किरत तुम्हरी’, जौन भैरव मधील ‘लाडली री मोरी’ आदी बंदीशी गुरुजींना विशेष प्रिय होत्या. जगन्नाथबुवांनंतर निवृत्तीबुवांकडून  भरभरून रागविद्या मिळाली. त्यात प्रचलित रागांप्रमाणेच अप्रचलित, अनवट रागांचा जास्त अंतर्भाव होता.  निवृत्तीबुवांनी अनेक सुंदर सुंदर चिजा, प्राचिन व पारंपरिक व जयपूर घराण्याच्या बंदिशी गुरुजींना शिकवल्या.

गुरुवर्य पं. प्रभूदेव सरदार म्हणजे रागांचा आणि बंदिशींचा चालता बोलता कोशच होते. सरदार प्रचलित सर्व रागांबरोबरच अनवट राग व विशेष करुन जयपूर घराण्याचे राग त्यामध्ये राग सांजगीरी, डागुरी,  मालीगौरा, पंचम, कौंसी, परज, संपुर्ण मालकंस,  सावनी, मालवी, नंद, जैताश्री, पटमंजीरी, हिंडोल, देवगंधार, ललितागौरी, खट, बहाद्दूरी तोडी, बसंती केदार, जैत कल्याण, परमेश्‍वरी, कालिंगडा, भंखार तसेच शुक्ल बिलावल, यमनी बिलावल, ककुभ बिलावल, सुखिया बिलावल, देवगीरी बिलावल, आदी बिलावलचे प्रकार, रामदासी मल्हार, गौड मल्हार, चरजु की मल्हार, धुलिया मल्हार आदी मल्हारचे प्रकार, कान्हडा प्रकारामध्ये  हुसेनी कान्हडा,  बसंती कान्हडा,  त्याचबरोबर स्वानंदी, भैरव बहार, भैरव भटियार, ललत बहार, गारा बागेश्री, नट कामोद, नटबिहाग, नट, लंकादहन सारंग अशा अनेक रागांचा व बंदिशींचा  प्रचंड खजीना पं. प्रभूदेव सरदारांकडे होता.

गुरुजी म्हणजे मैफिलीचे बादशाहच होते. त्यांची मैफल हमखास रंगत असे. मैफिलीत जान आणणे त्यांना सहज साध्य झालेले होते. त्यांची तब्येत लागली नाही असे कधी झाले नाही. मैफिलीत राग शंकरा, बिहाग, दरबारी, मेघ, श्री, मुलतानी, बसंत, तिलककामेद,  सरस्वती, पुरियाधनश्री, गौड सारंग,  गौड मल्हार, बहार, गुजरी तोडी, बिलासखानी तोडी, भैरव, देसी, जौनपुरी, कौंसी, जैताश्री, सावनी, सुहा, खट तोडी असे राग गाऊन मैफल जिंकण्याची हतोटी त्यांना प्राप्त झाली होती.

गुरुजींचा पल्लेदार आवाज तीन सप्तकात लिलया फिरत होता. ते स्वर लावताना स्वच्छ व नैसर्गिकरित्या लावत, मोकळेपणाने लावत. ते कधी आवाजाच्या गोडी करता गळा आवळून लावत नसत किंवा  जवारीकरिता आवाज रेकत नसत. त्यांचा स्वर कधी वर वर लागत नसे. आवाज सरळ नाभीतून निघे. मंद्र सप्तकात गंधार, रिषभ, मंद्र षड्‌ज स्पष्ट व सहज लागत. तार सप्तकात पंचम धैवत पर्यंत स्वर सहज जात असे. ओढून ताणून वरचे स्वर लावण्याचा ते कधी प्रयत्न करत नव्हते. त्यांचे बोल उच्चारण स्पष्ट असत. त्यांचे झुलते-डुलते बोल रसिकांच्या हृदयाचा ठाव घेत असत. त्यांच्या आलापीत, बोलात, बोल तानात आणि तानपलट्‌यातही गमकेचा बाज कायमच असे. त्यामुळे स्वरात कधी तुटकपणा एकेरीपणा येत नव्हता. संथ लयीत चिजेला सुरुवात करुन चिजेचा मुखडा सुंदररित्या बांधून समेवर सहजपणे येत. गुरुजी उपजअंग फार अप्रतिम ठेवत. त्यांच्या सरगमी बोलतानाही सुंदरच असत. लयबद्धता हे तर त्यांच्या गायकीचे प्रमुख सूत्रच होते. आक्रमक लयकारी, तालाच्या लग्गीबरोबर स्वरांच्या गमकेची क्रीडा आणि प्रवाही लयीचे मूळ सूत्रं ही जयपूर गायकीची आणि विशेषत: पं. प्रभूदेव सरदारांच्या गायकीची बलस्थाने होती. बंदिशीचा अर्थ, त्यातील भाव, रागांची प्रकृती यांचा लालित्यपुर्ण मिलाप हेच त्यांच्या मैफली रंगण्याचे मर्म होते. गाताना गुरुजी कधीही वेडावाकडा चेहरा, अंगविक्षेप, मुद्राभंग आदी भाव करुन गात नव्हते. त्यांची मुद्रा प्रसन्न व शांत असे. गाताना रसिकांशी ते थेट संवाद साधत.

गुरुजींना उस्ताद आमीर खॉं, पं. मल्लिकार्जुन मन्सूर व पं. कुमार गंधर्व यांच्या बद्दल प्रचंड श्रद्धा व आदर होता. पण त्यांची ही श्रद्धा डोळस होती. उस्ताद अमीर खॉं साहेबांची गायकी त्यांना खूप आवडायची. त्यांच्या गायकीचा प्रभाव त्यांच्या गाण्यावर होता. खॉंसाहेबांची संथ आणि अती विलंबीत लयीतील आलापी अतिशय प्रभावी होती. राग दरबारी कान्हडा, मालकंस, तोडी, पुरीया, मारवा, बैरागी भैरव, कोमल रिषभ आसावरी, मल्हार, मेघ, यमन हे खॉंसाहेबांचे आवडते राग. त्यांच्या मंद्र व वजनदार आवाजात हे राग खूप खूलत. त्यांच्या विलंबीत लयीतील हे पुर्वांग प्रधान राग ध्यानयोगाची प्रचिती देतात. मेरूखंड प्रकारातील सरगम, गमक युक्त ताना ही सर्व वैशिष्ट्ये पं. प्रभूदेव सरदार यांच्या गायकीत होती. गुरुजी म्हणायचे की, खॉंसाहेबांच्या यमन रागातील ‘शहाजे करम बमने गुरुवे’ ही बंदीश ऐकतानाच ध्यान लागते. तर अमीर खॉंसाहेबांना गाताना किती आनंद मिळत असेल! अमीर खॉं सोलापूरला आले की, त्यांचा मुक्काम सरदार वाड्‌यावर असे. खॉंसाहेबांनी बांधलेल्या  दरबारी कान्हडा रागातील ‘किन बैरन कान भरे’, मालकंस मधील ‘जीन के मन राम बिराजे’, ‘आज मोरे घर’, कोमल रिषभ आसावरी रागातील ‘जगत सपना’, ललत रागातील ‘कहा जागे रात’, बैरागी भैरव रागातील ‘मन सुमिरत निस दिन’ अशा अनेक बंदिशी कोणीही अट न घालता उस्ताद अमीर खॉं यांनी गुरुजींना दिल्या. गुरुजीही बहुदा या रागात याच बंदिशी गात असत.

जयपूर घराण्याचे पं. मल्लिकार्जुन मन्सूर यांची गायकीही गुरुवर्य पं. प्रभूदेव सरदार यांनी विशेष प्रिय होती. मूळात जयपूर घराण्याची गायकीच गुरुजींना प्रिय होती. मल्लिकार्जुन मन्सूर यांची अफाट दमसास, आकारात्मक आलापी, दमदार गमकयुक्त धृपद अंगाच्या पल्लेदार ताना, आक्रमक व बलपेचांची लयकारी ही जयपूर घराण्याची वैशिष्ट्ये मल्लिकार्जून मन्सूर यांच्या गायकीत ठासून भरलेली असायची. मन्सूरांप्रमाणेच गुरुजींच्या गाण्यातही ही वैशिष्ट्ये पूरेपूर भरलेली होती. अल्लदिया खॉंसाहेबाचे अवघड राग, अनवट राग, जोड रागांचा खजीना पं. मल्लिकार्जुन मन्सूरांप्रमाणेच सरदारांकडेही होता. गुरुजी म्हणत, ‘अण्णांच्या (मल्लिकार्जुन मन्सूर) गाण्यात सळसळते चैतन्य भरलेले असे. गाताना रागात अण्णा अक्षरश: बुडून जात होते. दमदार धृपद अंगांच्या ताना, बोलताना, खास जयपूर अंगाची लयकारी ऐकताना मंत्रमुग्ध होतो, वेडावून जातो.’

‘पं. कुमार गंधर्व यांच्या इतका अभ्यास, चिंतन, मनन शास्त्रिय संगीत जगतात गेल्या ४०, ५० वर्षात कोणीही केले नसेल’, असे गुरुजी म्हणत. कुमारांची वैशिष्ट्यपुर्ण उत्तरांगप्रधान गायकी, तानाची अनोखी पद्धत, आलापाची स्वत:ची पद्धत, त्यांनी बांधलेले राग व बंदिशी हा कुमारांच्या श्रेष्ठतेचा पुरावा आहे. मला स्वत:ला गुरुजींनी सुुरुवातीला कानावर शुद्ध व योग्य संस्कार व्हावेत म्हणून उस्ताद अमीर खॉ, पं. मल्लिकार्जुन मन्सूर , पं. कुमार गंधर्व, डागर बंधू, उस्ताद सईदुद्दीन डागर, उस्ताद राशिद खॉं व पं. अजय चक्रवर्ती यांचेच गाणे ऐकायला सांगत. गुरुजींना हे तीन गवई प्रभावित करण्याचे मुख्य कारण म्हणजे ख्याल गायनातील शुद्धता. उस्ताद अमीर खॉं, पं. मल्लिकार्जुन मन्सूर, पं. कुमार गंधर्व, पं. जगन्नाथबुवा पुरोहित, पं. निवृत्तीबुवा सरनाईक आणि पं. प्रभूदेव सरदार यांनी काटेकोरपणे जपली. रसिकांना प्रभावित करण्यासाठी त्यांनी कधी हलक्या हरकती, वरवरच्या ताना किंवा ठुमरी, दादर्‍यातल्या ताना, मुरक्या मारल्या नाहीत. विचीत्र प्रयोग कधी केले नाहीत. रागाची शुद्धता, ख्यालाची शुद्धता कधी ढळू दिली नाही, आणि महत्त्वाचे म्हणजे शास्त्रशुद्ध गाऊनही त्यांच्या गाण्यात कधी रुक्षपणा आला नाही. सरदारांच्या गाण्यात ‘दर्द’ पुरेपूर भरलेला होता.

खयाल गायकी बरोबरच शुद्ध शास्त्रिय संगीत प्रकारातील धृपद-धमार गायकी त्यांना आकर्षित करायची. उस्ताद हुसेनोद्दिन डागर, सईदउद्दीन डागर, जहिरउद्दीन डागर, वसिफउद्दीन डागर आदी डागर बंधू, गुंडेचा बंधू यांच्या मैफिली आणि ध्वनीमुद्रीका आवर्जून ते ऐकत. शिवाय निर्मळमनाने इतर गायकांच्या कार्यक्रमांचाही ते आनंद घेत. श्रेष्ठ गजल गायक मेहदी हसन यांच्या गजला त्यांना प्रिय होत्या. त्यात भूपेश्‍वरी रागातील ‘अब के हम बिछडे है’ यमनकल्याणमधील ‘रंजीशी सही’, जिंदगी मे तो सभी’, भंखार रागातील ‘खूली जो आँख’, मल्हार रागातील ‘एक बस तु ही’,  किरवानी रागातील ‘शोला था जल बुझा हूं’, नटभैरव मधील ‘गो जरा सी बात पर’ या गजला तसेच ‘उमड घुमड घीर आयी रे’ ही ठूमरी, ‘तीर नैनो का’ हा दादरा, मांड रागातील ‘केसरीया बालम’ हे राजस्थानी मंाड ते आवडीने ऐकत. गजल गायिका बेगम अख्तर, मेहदी हसन, बरोबरच परविन सुल्तान, उस्ताद बडे गुलाम अली खॉं यांच्या ही गायन शैलीची ते तारिफ करत.

जुन्या गायकांबरोबरच नव्या गायकांनाही तेही ते तिक्याच मनमोकळेपणाने प्रोत्साहन देत. त्यात उस्ताद रशिद खॉं, पं. अजय चक्रवर्ती, पं. मुकुल शिवपुत्र(मुकुल कोमकळ्ळीमठ, पं. कुमार गंधवार्र्ंचे चिरंजीव), पं. राजन साजन मिश्र, जगदीश प्रसाद, अश्‍विनी भिडे-देशपांडे, आरती अंकलीकर, श्रुती सडोलीकर, व्यंकटेशकुमार यांचा समावेश आहे. 

पं. प्रभूदेव सरदारांनी त्यांची समृद्ध गायकी व रागविद्या युवापीढीत रुजवली आहे. शिष्यांकडून त्यांना मोठ्‌या अपेक्षा होत्या. त्यात प्रामुख्याने सुजन साळकर (मुंबई), शाम गुंडावार(चंद्रपूर), त्यांच्या ज्येष्ठ कन्या पार्वती माळेकोपमठ यांचा समावेश आहे. पार्वतीताईंनी खूप कमी वेळात मोठी भरारी मारली आहे. कर्नाटकमध्ये त्या खूप लोकप्रिय आहेत. गुरुजींची गायकी त्या तोलामोलाने गातात. याशिवाय रमेश कणबसकर, यांची कामगिरीही उल्लेखनीय आहे. त्यांच्या गाण्यातील भाव व स्वरांची आर्तता ऐकून गुरुजींच्या डोळ्यात आश्रु वाहत असत. त्याप्रमाणे दीपक कलढोणे हे पं. प्रभूदेव सरदार व पं. जितेंद्र अभिषेकी या दोन दिग्गजाकडून शिकलेले आहेत. गुरुजींची गायकी मोठ्‌या ताकतीने व स्वतंत्र विचारांनी ते गातात.

 सतत ६०, ७० वर्षे आपल्या अतुलनीय गायकीने रसिकांना लुब्ध करणार्‍या माझ्या गुरुजींना कधी प्रसिद्धीची हाव नव्हती. ते अतिशय स्थितप्रज्ञवृत्तीचे होते. कोणत्याही लौकीक मोहाला बळी न पडता. त्यांनी स्वत:ला व गायकीला सोज्वळ ठेवले. आपल्या स्वरोपासनेचा यज्ञ अखंड चालू ठेवला. आपल्या राहणीतील प्रतिष्ठितपणा, भाषेतील मितस्तपणा, समतोल गुणग्राहकता आणि स्वरशारदा मां सरस्वतीवरील निष्ठा व श्रद्धा दिव्य होती.  हा त्यांचा आदर्श रसिकांना, कलावंतांना स्फुर्तीदायक आहे. सोलापूरचे नाव जगभर पोहाविलेल्या स्वरप्रभू कै.पं. प्रभूदेव सरदारांना ही स्वरांजली त्यांच्याच आवडत्या श्री रागातील बंदिशीने -

................

२३ मार्च २००८, दै. तरुण भारत, सोलापूर, आसमंत

   चिंटूसिंग यांनी वयाच्या केवळ १८ व्या वर्षी आपल्या बोटातील संगीताच्या जादूने ९० च्या दशकातील तरुणांना भूरळ घातली आणि पाहता पाहता चिंटूसिंग हे संगीतप्रेमी तरुणांच्या गळ्यातील ताईत बनले. चिंटूसिंग यांचे गिटार वाजवणे ऐकणार्‍यांच्या कानांना अचंबित करतेे. त्यांच्या बोटातील जादू, तारांवरुन पळणारी चपळ बोटं, स्वरांची सच्चाइ, स्वरांवरील पकड आणि देवी सरस्वतीचा असलेला कृपाशिर्वाद यामुळे चिंटूसिंग यांनी आपल्या वादनाने संगीतप्रेमींना खीळवून ठेवले आहे. चिंटूसिंग हेे गिटार वादक, रबाब वादक, तुंबुर वादक, संगीत संयोजक, गायक, संगीतकार असे अष्टपैलू व्यक्तीमत्त्व आहे. तंतुवाद्यांवर चिंटूसिंग यांची पकड मजबूत आहे. गीटर म्हणजे चिंटूसिंग यांचा जीव की प्राण. पाश्‍चिमात्य वादनातील त्यांचे प्राविण्य वाखाणण्याजोगे आहे. पाश्‍चिमात्य शैली बरोबरच चिंटूसिंग यांनी हिंदूस्थानी शास्त्रिय संगीतात देखील तेवढेच प्रविण्य मिळवले आहे. किंबहूना हिंदूस्थानी पद्धतीने वद्यवादनाकडे त्यांचा जास्त कल आहे. रबाब देखील अतिशय कौशल्यपुर्ण वाजवतात. किंबहूना चिंटूसिंग हे भारतातील एकमेव सोलो रबाबवादक आहेत. याशिवाय तुंबुर नावाचे अफगाणी/इराणी वाद्यवादनासाठी देखील चिंटूसिंग प्रसिद्ध आहेत.
चिंटूसिंग यांनी वयाच्या १० व्या वर्षापासून संगीताचे धडे आपले पिता एनएफडीसी, पंजाबी व हिंदी चित्रपट, दुरदर्शन मालिकांचे प्रसिद्ध संगीतकार मोहिंदरसिंग यांच्याकडून घेण्यास सुरुवात केली. प्रथम चिंटूसिंग यांनी व्हायोलिन वादनाचे शिक्षण घेतले. व्हायोलिन वादनानंतर मेंडोलिन व गीटार वादनाचे शिक्षण घेतले. तेव्हापासूनच चिंटूसिंगनी स्वतंत्रवादनास प्रारंभ केला. ज्याला मोठी उपलब्धी म्हणावी अशी गोष्ट म्हणजे १९९४ साली चिंटूसिंगला ज्येष्ठ संगीतकार पंचमदा अर्थात आर.डी. बर्मन यांच्या संगीत दिग्दर्शनाखाली ‘१९४२ ए लव्ह स्टोरी’ या चित्रपटासाठी गीटार वादनाची मिळालेली संधी. पंचमदांनी भारतातील उत्तमोत्तम अशा २० गिटारवादकांमधून चिंटूसिंग यांची निवड केली होती, पंचमदा चिंटूच्या गिटारवादनाने खूप प्रभावीत झाले होते, आणि चिंटूसिंगनी पंचमदांनी दिलेल्या त्या संधीचे केलेले सोने हे चिंटूसिंग यांच्या यशाचा पाया म्हणायला हरकत नाही. या दशकातील तरुण पिढीचे आवडते चित्रपट आणि त्यातील गाणी जसे बचना ए हसिनो, ओमकारा, ओम शांती ओम, सध्याचे लोकप्रिय गाणे  ‘अल्ला के बंदे’ आदी अनेक चित्रपटांच्या गाण्यांना चिंटूच्या गिटारनेच साजशृंगार चढवला आहे. चित्रपट संगीताबरोबरच चिंटूसिंगनी सॅटरडे सस्पेन्स, कभी कभी ऍन्ड जासूस, एक दिन, एक जीवन अशा अनेक टीव्ही मालिकांना संगीत दिले आहे.
शास्त्रिय, उपशास्त्रिय, वेस्टर्न, वेस्टर्न क्लासिकल या प्रकारांच्या सोलोवादनाप्रमाणेच चिंटूसिंगनी साथसंगतीसाठी आपले वेगळे स्थान निर्माण केले आहे. जगजितसिंग, हरिहरन, मेहदी हसन, पं. अजय पोहनकर,  पं. विश्‍वमोहन भट्ट आदी दिग्गजांना चिंटूसिंगनी तितकीच दमदार साथसंगत  केली आहे. चिंटूसिंग या दिग्गज कलावंतांच्या गळ्यातील ताईत आहेत. तसेच आर.डी. बर्मन, ए.आर. रहमान, प्रसिद्ध ड्रम व तालवाद्यवादक शिवमणी या भारतीय संगीतकारांप्रमाणेच फिल कॉलिन्स, डिजे डेव्ह, बॉब फ्रॉम न्यू ऑर्लिन्स आदी अनेक आंतरराष्ट्रीय ख्यातीच्या कलावंत व ग्रुप्ससोबत गीटार वाजवण्याची संधी चिंटूसिंग यांना मिळाली ती चिंटूसिंग यांच्या क्षमतेच्या जोरावरच. चिंटूसिंग यांनी अनेक अल्बम काढले आहेत त्यापैकी अनेक लोकप्रिय झाले आहेत. सर्वप्रथम ‘इन सर्च’ हा अल्बम तर ९० च्या दशकात तरुणांमध्ये प्रचंड लोकप्रिय ठरल्याचे वर सांगितलेच आहे. त्यानंतर ‘फ्रॉम माय हार्ट स्ट्रिंग्ज’, ‘अरेबियन नाईटस’, ‘अर्बन ग्रुव्ह’ असे अनेक हिंदी, पंजाबी व इन्स्ट्रुमेंटल अल्बम प्रकाशित झाले आहेत आणि ते रसिक कानसेनांत लोकप्रिय ठरले आहेत.
 गीटार, रबाब, तुंबुर वादनामुळे चिंटूसिंग लोकप्रिय झालेले असले तरीही तेवढ्‌यावर न थांबता चिंटूसिंग यांचा सतत नव्याचा शोध सुरुच राहिला आहे. शास्त्रीय संगीताचा वापर वेगवेगळ्यापद्धतीने करण्याचा चिंटूसिंग यांचा प्रयत्न सतत सुरु असतो. प्रत्येक गाण्यात नाविण्य आणण्याचा आणि वेगळ काहीतरी रसिकांना देण्याचा प्रयत्न सुरु असतो. त्यामुळेच यापुढेही आपल्याला चिंटूसिंग नावाच्या या गुणी कलावंताकडून नवनवे ऐकण्याची संधी मिळणार आहे.

आषाढस्य प्रथमदिवसे मेघमाश्‍लिष्टसानुं|
वप्रक्रीड़ापरिणतगजप्रेक्षणीयं ददर्श॥
आषाढाचा पहिला दिवस आला, आषाढाच्या मेघांनी डोंगरशिखरांना आपल्या कवेत घेतले, जसे महामत्त गजराज आपल्या डोक्याने मातीच्या ढिगांना भिडतो तसे.
 कवी कुलगुरू महाकवी कालीदासांनी जेव्हा आषाढाच्या पहिल्या दिवशी आकाशात मेघांची दाटी पाहिली, तेव्हा त्यांच्या कविकल्पनेने उत्तुंग भरारी मारली. भावनांच्या कल्लोळांनी त्यांच्या हृदयात काव्यारव सुरू झाला आणि आषाढी मेघांची काव्यसुधा बरसू लागली. यक्ष आणि मेघ या त्यांच्या काव्यपात्रांच्या माध्यमातून प्रियकर आणि प्रेयसीच्या विरहव्यथेचे वर्णन मल्हाराप्रमाणे वर्षू लागले. मेघदूताचा नायक, विरही यक्ष आपल्या प्रियतमेच्या भेटीसाठी तडफडू लागला, पण शापामुळे तो अलंकापुरीत वर्षभर परतू शकत नव्हता. आपल्या प्रेयसीच्या भेटीसाठी आतुर झालेला यक्ष आषाढाच्या पहिल्या दिवशी मेघांकरवी आपल्या प्रियतमेसाठी संदेश पाठवण्यासाठी मेघांना याचना करू लागला आणि यातूनच कालीदासांनी ‘मेघदूत’ या आजरामर महाकाव्याची निर्मिती केली.
कोणत्याही ग्रंथाची महत्ता त्याच्या लोकप्रियतेवरून गणली जाते. विद्वान व अविद्वान या दोघांनाही समसमान रूपात ग्रंथ प्रिय असणे हेच त्या ग्रंथाचे श्रेष्ठत्व असते आणि असेच ग्रंथ कोणत्याही काळात प्रशंसनीय ठरतात. संस्कृत साहित्य आणि कालीदास यांचा संबंध अतूट आहे. संस्कृत साहित्याचे सारे सार व सौष्ठव काही ग्रंथांवर अवलंबून आहे. त्यात कालीदासांचे साहित्य अग्रगण्य आहे. जर संस्कृत साहित्यातून कालीदासांना हटविले तर अनेक महत्त्वपूर्ण ग्रंथ असूनदेखील संस्कृत साहित्याच्या लोकप्रियतेत न्यूनता येईल; कारण कालीदासांनी आपल्या साहित्यात सौंदर्य व श्रृंगारप्रधान वर्णनाला जो उच्चतम नैतिक दर्जा दिला आहे आणि विशेषत: मेघदूतात ज्या पद्धतीने निसर्गाच्या भावभावनांशी संवाद साधत निसर्गाच्या हृदयाचे गुपित अतिशय लालित्यपूर्ण भाषेत आणि प्रत्येकाच्या हृदयात घर करेल, असे सांगितले आहे. कालीदासांच्या रचनांचे अनेकानेक अनुवाद झाले. स्थल, काल बदलत गेले तसे कालीदासांच्या रचनांचे नवनीत सतत वेगवेगळ्या आशयांनी प्रगट होत गेले. विश्‍वकवी गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोरांच्या बहुसंख्य काव्यांवर कालीदासांचा खोल ठसा उमटल्याचे दिसून येते. मराठीत कुसुमाग्रज, बा.भ. बोरकर, शांता शेळके अशांनी कालीदासांच्या मेघदूताचे भाषांतर केले आहे. मराठीबरोबरच हिंदीत अनेक भाषांतरे झाली, त्यात बाबा नागार्जुन यांचे भाषांतर उत्तर भारतात लोकप्रिय आहे. तर मैथिलीशरण गुप्त, जयदेव अशा ज्येष्ठ कवींच्या काव्यांवर कालीदासांचाच प्रभाव दिसून येतो. मेघदूत हे भारतीय वाङ्‌मयांचा परिसांश आहे. कालीदासांची ही रचना भारताबरोबरच विश्‍वभरात देखील अद्वितीय व विश्‍ववंद्य ठरली आहे. जर्मन, इंग्रजी, फ्रेन्च, रशियन, सिंहली, तिबेटी आदी अनेक विदेशी भाषांमध्ये याचे अनुवाद उपलब्ध आहेत. भारतीय भाषांत हिन्दी, उर्दू, बंगाली, मराठी आदी सर्व भारतीय भाषांतील अनुवाद लोकप्रिय आहेत. यात बंगाली भाषेने विशेष बाजी मारली आहे. आजदेखील बरेच बंगाली साहित्य, चित्रपट हे कालीदासांच्या साहित्याने प्रभावित झालेले दिसतात. काही दिवसांपूर्वी मिथुन चक्रवर्ती, अपर्णा सेन, कंकणा सेन-शर्मा अभिनीत आणि रितुपर्णो घोष दिग्दर्शित ‘तितली’ नावाचा बंगाली चित्रपट पाहण्याचा योग आला. हा चित्रपट कालीदासांच्या मेघदूतावरच आधारलेला आहे. त्याच्या शीर्षकगीतात ‘आषाढस्य प्रथम दिवसे’ याचेच वर्णन आहे. बंगाली भाषांतरकारांनी खूपच कल्पकतेने, वैविध्यतेने आणि नजाकतीने कालीदासांची काव्ये हाताळ्याचे हे सिद्ध प्रमाण आहे. खरे तर या लेखाची कल्पना ‘तितली’ हा चित्रपट पाहूनच सुचली.
कालीदासांच्या कृतींचे प्रशंसक फक्त भारतातच नसून, भारताबाहेर देखील मोठ्या संख्येने आहेत. युरोप आणि पाश्‍चिमात्य देशात कालीदासांच्या या अनुपम रचना नेण्याचे श्रेय हॉरेस हेल्मन विल्सन यांना जाते. त्यांनी सन १८१३ मध्ये ‘क्लाऊड मेसेन्जर’ हा मेघदूताचा इंग्रजी अनुवाद कोलकाता येथे प्रकाशित केला होता. अमेरिकन विचारवंत रायडर यांनी कालीदासांची श्रेष्ठता बिनशर्त स्वीकारली होती. जर्मन कवी ‘गटे’ यांनीही कालीदासांच्या प्रशंसेत खूप गौरवोद्‌गार काढले आहेत. कालीदासांची अनन्यकृति ‘शाकुन्तलम्’ वाचून गटे यांच्या तोंडून उद्गार निघाले होते की, जर तुम्ही स्वर्ग आणि मृत्युलोक यांना एकाच स्थानावर पाहू इच्छित असाल, तर माझ्या मुखातून एकच नाव निघते, ते म्हणजे शाकुंतलम्!
महाकवी कालीदासांचा ‘मेघदूत’ जरी छोटा काव्यग्रन्थ असला तरीही यातील काव्यांच्या माध्यमातून प्रेयसीच्या विरहाचे, निसर्गाचे, भावभावनांचे जेे वर्णन कालीदासांनी केले आहे, त्यासारखे श्रेष्ठ उदाहरण अन्यत्र सापडणे असंभव! आषाढ़ आणि श्रावणातील निसर्गाचे वर्णन प्रेमभाव प्रकटन, व्याकूळता आणि शृंगारिक प्रसंगांचे वर्णन हे अद्वितीय आणि सर्वांगसुंदर आहे. ‘शापग्रस्त एक विरही यक्ष आषाढाच्या मेघांनाच आपल्या प्रेयसीच्या विरहाने व्याकूळ होऊन निरोप देण्यासाठी दूत बनण्याची प्रार्थना करतो’ ही कल्पनाच कालीदासांच्या कल्पनाशक्ती आणि उत्तुंग प्रतिभेची चुणूक आपल्याला दाखविते.
भारतीय कवींमध्ये अनोखी सृजनशीलता होती. वैदिक, औपनिषद आणि पौराणिक प्रतिभा तर उत्तुंग होतीच, पण कालीदासांच्या कृती या भारतीय साहित्य शास्त्राला नवे आयाम देणार्‍या ठरल्या. कालीदासांच्या कल्पनाशक्तीचीही नवक्षितिजे पादाक्रांत करणारी भरारी म्हणावी लागेल. भारतीय साहित्य शास्त्रातील गद्यांना व काव्यांना वेगळी भाषाशैली व उत्कट भावनांचे प्रकटीकरण हे वैशिष्ट्य कालीदासांनीच दिले. आषाढाचा मेघ आपल्या मस्तीत धुंद होता, धीरगंभीर आणि ललितगतीने आकाशातून गमन करीत होता. त्याला विरही यक्षाची संपूर्ण करूण कहाणी ऐकावी लागली आणि यक्षाच्या स्नेहभाव बंधनांना तो जोडत असलेल्या निर्मळ मैत्रीच्या, बंधुत्वाच्या नात्याला मेघ तोडू शकला नाही. या काव्यऋचा काय सांगतात? कालीदासांच्या या काव्यांनंतर अनेक भारतीय कवींनी या संकल्पनेचा यथेच्च वापर केला आणि पुढेही करीत राहतील! भारतीय जनमानसावर हा आषाढाचा मेघ असाच दाटून राहील. प्रेयसीच्या विरहाचा प्रत्यक्ष अनुभव म्हणजे केवळ कविकर्म नव्हे, तर कालीदासांच्या स्वत:च्या वैयक्तिक संवेदनांचा सहज परिपाक होता. रामगिरी ते अलंकापुरीच्या मेघयात्रेतील सर्व ओळी स्वाभाविक सौरभ घेऊनच वाहतात. यातील एकेक ओळ भारतीय आत्मा ध्वनित करते. या प्रवासातील पृथ्वी, आकाश, नद्या, डोंगर, जंगले, वन-उपवने, मैदाने, शेती, वृक्ष, वनस्पती, गावे, नगरे, उपनगरे, बाग-बगीचा, नर-नारी, पशु-पक्षी, देव-देवता यांच्या वर्णनात याची प्रचिती येते.
 आजच्या नागपूरजवळील ‘रामगिरी’ येथे यक्षाला शापावधी पूर्ण करावयाचा असतो. मेघदूतातील काव्यप्रवास रामगिरी ते कैलास पर्वतापर्यंतचा असून, यात्रा वर्णनाचीच अधिकांश पदे आहेत. अलंकानगरीच्या वर्णनाची आठ पदे आहेत आणि साधारणपणे पंधरा पदे विरहिणी यक्षिणीच्यावर्णनाची आहेत. कालीदासांचा हा मेघ रामगिरीतून सरळ अलंकापुरीला जात नाही. अनेक वेडीवाकडी वळणे, आढेवेढे घेत, रमत-गमत तो कैलास पर्वतावर जातो. यातील एक वैशिष्ट्य म्हणजे अनंतकालापासून येणारा मोसमी पाऊस (मान्सून) आजही ढोबळमानाने याच मार्गाने जातो. आजच्या २१ व्या शतकातील शास्त्रज्ञांनी अद्ययावत तंत्रज्ञानाच्या आधारे सिद्ध केलेला, तपासलेला मार्गही असाच आहे. याला कोणता चमत्कार म्हणायचे? त्याकाळी कालीदासांनी कोणत्या वैज्ञानिक तंत्रज्ञानाच्या आधारे हा मार्ग सांगितला असावा, या विचाराने आपण आवाक् होतो. कालीदासांच्या या प्रवासात मेघ उज्जयनीत श्री महांकालेश्‍वराचे (शिवाचे) दर्शन घेतो. क्षिप्रा नदीच्या चपल लाटांशी संवाद साधतो. पुढे हा मेघ गर्जत, बरसत माळव्यात येतो. मानसरोवराच्या दिशेने उडणार्‍या राजहंसांचा सहयात्री बनतो, तर नद्यांशी मेघ प्रणय करतो. जेथील तेथील वन्यजीव त्याला मार्ग दाखवितात. मोर आपल्या नृत्याने मेघांचे स्वागत करतात, तर मंदिरातील ढोल-नगार्‍यांच्या नादाने मेघाचे हृदय दाटून येते. अंधार्‍या रात्री मेघांची संगिनी विद्युतप्रकाश त्याचा पथ प्रशस्त करते. पुढे मेघाला यक्ष सांगतो की, गंभिरी, चम्बळ, कुरुक्षेत्र, गंगा आदी नद्या, पहाडांवरून भ्रमण करीत असता पर्वतराज हिमालयाचे दर्शन होईल. नंतर देवाधिदेव महादेवाचे निवासस्थान स्फटिक, धवल असा कैलास पर्वत दिसेल. याच कैलास पर्वताच्या गर्भात यक्षनगरी ‘अलंकापुरी’ आहे आणि येथे यक्षाची विरहिणी पत्नी आहे. तिला भेटून यक्षाचा संदेश देण्यापर्यंतचे अद्‌भुत वर्णन आपल्याला रोमांचित करते.
आषाढाच्या प्रथमदिवशी मेघाशी यक्षाच्या काव्यमय संवादांचे वर्णन कालीदासांचेच कविमन करू शकते. संस्कृतमधील महिमाप्राप्त ‘मेघदूत’मधील काव्यांचे वर्णन करण्यात माझ्यासारखे सर्वसामान्य लोक किती तोकडे पडतात, यांची जाणीव होते.
....................................